Duitse en Spaanse lessen voor de democratie
De Amerikaanse shitshow legt de vinger op de kwetsbaarheid van de politieke democratie, maar de Duitse geschiedenis biedt ons een piste van oplossing en het Spaanse expertenrapport een waar stappenplan.
STAN DE SPIEGELAERE · Gastprofessor aan de UGent, kernlid Denktank minerva en auteur van ‘Mondige burger, stille werker? Waarom de redding van de democratie begint op het werk’ (epo, 2025)
Eén beeld zegt meer dan duizend woorden: de rij techmiljardairs tijdens de inauguratie van president Trump. Daar zaten ze dan: de titanen van Silicon Valley, de voorvechters van het vrije woord, de helden van vandaag, de voorhoede van de technologische revolutie. Al deze 'grote meneren' klapten als kleine kinderen voor hun nieuwe leider.
Een heel jaar lang hebben ze weinig anders gedaan: klappen, beleefdheidsbezoekjes afleggen en complimenten strooien. Als mijn meter voor 'plaatsvervangende schaamte' nog niet defect was door de berichten van NAVO-baas Mark Rutte, dan zou hij dit afgelopen jaar constant in het rood hebben gestaan.
Duitse lessen
Natuurlijk moeten we waken voor een reductio ad hitlerum, maar de parallel met de jaren '30 is stuitend. Ook toen boog het patronaat van de belangrijkste industrieën (kolen en staal) zich naar de wensen van een autoritaire leider. Het fascisme en de bijbehorende oorlogsmachine konden floreren omdat de Duitse zware industrie collaboreerde met Hitler. De vermeende ruggengraat van de industrie bleek een weekdier onder politieke druk van rechts.
Maar uit de geschiedenis kunnen we leren. Dat deden we dan ook direct na de Tweede Wereldoorlog. De oplossing kwam niet van een rechtbank, een ethische code of een cursus 'maatschappelijk verantwoord ondernemen'. Nee, de oplossing kwam van de werkvloer.
Eén van de architecten van het naoorlogse Duitsland was Otto Brenner. Deze Duitse vakbondsman zag met lede ogen aan hoe de industrie de nazi's had gefaciliteerd. Direct na de oorlog organiseerde hij één van de eerste grote stakingen in Hannover: de Bode-Panzer-staking. Na 23 dagen haalde hij zijn slag thuis. Naast loonsverhoging kreeg de vakbond structurele inspraak via een sterke ondernemingsraad en een zetel in de raad van bestuur: de zogenaamde Mitbestimmung.
Sterke democratie op het werk zou bedrijven ervan weerhouden om zich in te laten met antidemocratische leiders
Sterke democratie op het werk zou bedrijven ervan weerhouden om zich in te laten met antidemocratische leiders en praktijken. Werknemers met een blik op de stuurcabine van een bedrijf kunnen een totale ethische crash misschien voorkomen.
Ook de Britse gezagvoerders zagen daar wel iets in, en in 1947 voerden zij daarom een verregaand systeem van medezeggenschap in voor de ijzer- en staalindustrie. Daar kregen werknemers tot de helft van de stemmen in de raad van toezicht van bedrijven. Enkele jaren later werd een zwakker systeem ingevoerd ook in de andere sectoren.
Techreuzen zonder tegenspraak
Terug naar vandaag. De huidige techindustrie is wat de staalindustrie vroeger was: essentieel voor de economie, de samenleving en moderne oorlogsvoering. En de beelden van IT-iconen zij aan zij met Trump tonen aan dat de geschiedenis zich dreigt te herhalen. Ook nu blijkt de economische elite erg kwetsbaar voor politieke druk. Ook nu varen de techimperia blind de fuik van de antidemocratie in. En ook nu ontbreekt elke democratische controle.
Het ergste is: we hadden al een waarschuwing gekregen en de oplossing ervoor lag binnen handbereik. Enkele jaren geleden was er al ongezien protest bij Google en Amazon. In beide bedrijven kwamen werknemers in opstand tegen de, in hun ogen, onethische projecten van hun bazen. Ze eisten inspraak, democratie op het werk, het recht op tegenspraak, om zo de CEO's bij de democratische les te houden.
Dat is toen niet gelukt. De techreuzen gingen door zonder tegenspraak, tegenwind, participatie of democratie - en eindigden op de foto van een jaar geleden, als kinderen kijkend naar de poppenkast van de grote Trumpshow.
Democratie op het werk is een essentiële hoeksteen van onze politieke democratie
Maar de les is wel duidelijk. Democratie op het werk, inspraak en tegenspraak, participatie en betrokkenheid: dat zijn niet enkel mooie praatjes van de personeelsdienst of lastige syndicale vragen, dat zijn essentiële hoekstenen van onze politieke democratie, en dus van ons welvaart en welzijn. Maar hoe doen we dat dan?
Spaanse lessen
"De overheden zullen verschillende vormen van participatie in ondernemingen promoten, en zullen, door passende wetgeving, coöperatieve ondernemingen aanmoedigen. De overheden zullen ook de toegang faciliteren van werknemers tot het eigendom van de productiemiddelen."
Nee, dit is geen paragraaf uit een revolutionair pamflet, maar artikel 129.2 van de Spaanse grondwet. Aangenomen na de val van het Francistische regime in 1978 zet het een duidelijke taak op voor de Spaanse overheden: democratie op het werk aanmoedigen in al haar aspecten. Via betrokkenheid van werknemers, via coöperatieven én via eigenaarschap van de productiemiddelen.
Helaas, nu een halve eeuw later, moeten we vaststellen dat weinig Spaanse overheden deze taak echt opgenomen hebben. Vooralsnog kunnen Spaanse werknemers rekenen op redelijk klassieke vormen van betrokkenheid door ondernemingsraden en vakbonden. Maar van een 'eigendom van productiemiddelen', een coöperatieve revolutie, verregaande betrokkenheid in ondernemingen is er helaas weinig sprake.
Dat weet ook minister van Werk, Yolanda Diaz (Sumar). En zij heeft wel degelijk de ambitie om brokken te maken. Zo stelde ze een dik jaar geleden een panel van experts aan om te kijken naar 'democratie op het werk'. Het panel werd aangestuurd door Isabelle Ferreras, professor aan de UCL, en publiceerde haar bevindingen in februari van dit jaar.
Yolanda Díaz wil niet louter morrelen in de marge, ze wil de architectuur van het kapitalisme herschrijven
Díaz wil niet louter morrelen in de marge, ze wil de architectuur van het kapitalisme herschrijven. En daarom wil ze werk maken van de ambities van 1978. Het rapport van experts schuift hiertoe enkele pistes naar voren: sterkere ondernemingsraden, werknemers in de raad van bestuur van bedrijven, werknemersaandeelhouderschap, een burgerfonds om bedrijven te verankeren en werknemersopkoop van bedrijven te vergemakkelijken bij nalatenschap, een aanpassing van de fiduciaire verantwoordelijkheid van aandeelhouders, vorming van werknemers, vakbonden en managers rond democratische bedrijfsvoering, en de oprichting van een observatorium rond democratie op het werk.
Laten we enkele van deze voorstellen nader bekijken. Ten eerste de werknemers in de raad van bestuur, een druk bediscussieerd thema waarover ook de Spaanse vakbonden het vaak oneens waren. En toch stellen de experts voor om, afhankelijk van bedrijfsgrootte, een derde tot de helft van de zitjes voor te behouden voor werknemersvertegenwoordigers. Interessant is dat bedrijven met de vakbonden kunnen beslissen hoe ze dat doen. Ofwel worden vertegenwoordigers aangesteld door werknemers, onafhankelijk van de ondernemingsraad. Ofwel krijgt de ondernemingsraad een stem in de raad van bestuur, zonder deel te nemen aan de vergaderingen. Ofwel stelt de ondernemingsraad vertegenwoordigers aan die zowel in de ondernemingsraad als de raad van bestuur gaan zetelen.
Ook het werknemersaandeelhouderschap is interessant. De experts willen in bedrijven vanaf 25 werknemers 2% van de aandelen overdragen aan werkgevers, in bedrijven met 1.000 werknemers zou het om 10% gaan.
Het rapport wil ook coöperatieven stimuleren. Daarvoor schuift het een, wat mij betreft, creatief voorstel naar voor. Vele kleine ondernemingen in Spanje staan voor een moeilijke keuze wanneer de oprichter of eigenaar op pensioen gaat: voortzetten of verkopen aan (vooral buitenlandse) private equity bedrijven. Een derde van de bedrijfseigenaren in Spanje zou op pensioen gaan in het volgende decennium, en daarvan zou meer dan 70% geen enkel plan rond de nalatenschap hebben. Zonder alternatieven dreigt dit dus de grote uitverkoop te worden van de Spaanse kmo's. De experts willen hier een derde keuze aan toevoegen: het bedrijf overlaten aan de werknemers. Het rapport stelt voor dat bedrijven zonder opvolgingsplan ertoe aangezet moeten worden om het bedrijf over te hevelen naar de werknemers. Dat kan via belastingvoordelen voor werknemersovernames, of het oprichten van een 'burgerfonds' dat financieel bijspringt.
Een boterham van meer dan 400 pagina's ligt bij deze op de tafel van de Spaanse sociale partners en de regering om hiermee iets te doen. De toekomst zal uitwijzen wat dat precies zal zijn.
Meer democratie op het werk
De Amerikaanse shitshow legt de vinger op de kwetsbaarheid van de politieke democratie, maar de Duitse geschiedenis biedt ons een piste van oplossing en het Spaanse expertenrapport een waar stappenplan.
En vergis je niet, ook in België is er werk aan de winkel. Ook wij zitten niet in de kop van het Europese peloton als het gaat over democratie op het werk, ondanks de sterke vakbonden, hoge cao-dekkingsgraad en de aanwezigheid van ondernemingsraden.
Ook hier is het debat rond democratie op het werk aan reanimatie toe
Ook hier is het debat rond democratie op het werk aan reanimatie toe. En als het niet gereanimeerd en gestoffeerd wordt uit progressieve hoek, dan is de kans groot dat het gerecupereerd zal worden uit een andere hoek. Recente evenementen illustreren dat risico, zoals het voorstel van Les Engagés rond een vorm van medebeheer dat totaal losstaat van de ondernemingsraad, of de recente uitspraak van CD&V-voorzitter Sammy Mahdi over zijn plan om medebeheer in te voeren, zonder verdere details.
Maar het is niet enkel beleid dat kan leiden tot meer democratie op het werk, en dus een sterkere politieke democratie. Het Spaanse rapport is daar duidelijk in: beleid moet er komen als het sociaal overleg er zelf niet uit geraakt. Werknemers en hun organisaties moeten zelf het heft in handen nemen. De sociale partners kunnen zelf al forse stappen vooruit zetten: via strategisch cao-beleid richting meer inspraak en tegenspraak. We hebben dat gedaan als het gaat over vakantie, over minimumlonen, over arbeidstijd, … Dus waarom ook niet over democratie op het werk? Werk aan de winkel, voor de politiek, voor de vakbond en voor de sociale partners.
Want wie weet wanneer wij met een mini-Trump zitten opgezadeld.
STAN DE SPIEGELAERE · Gastprofessor aan de UGent, kernlid Denktank minerva en auteur van ‘Mondige burger, stille werker? Waarom de redding van de democratie begint op het werk’ (epo, 2025)
