‘Democratie is meer dan het optellen van angsten op verkiezingsdag. Kiezers beslissen altijd binnen het kader dat politiek en media hen aanbieden. Wie migratie consequent kadert als crisis of falen, mag niet verbaasd zijn dat angst domineert’, schrijven Nicolas De Cock en Hielke Van Doorslaer van denktank Minerva. Ze reageren op een opiniestuk van Wouter Beke en Manfred Weber over het Europese migratiebeleid.

De democratisch doodlopende straat van het EU-terugkeerakkoord.

"Links gebruikt het cordon om een taboe te maken van gevoelige thema’s, zoals illegale migratie. Dat aanvaarden wij niet. In een democratie beslist de kiezer", schreven Wouter Beke (CD&V) en Manfred Weber (CSU) daags nadat het Europees Parlement een omstreden terugkeerverordening goedkeurde, waarvoor de EVP-fractie expliciet steun zocht bij uiterst rechtse partijen.

Maar net dat meestappen in een rechtse, dubbelzinnige migratieretoriek ondermijnt vandaag de democratische geloofwaardigheid van het politieke midden en duwt Europa een gevaarlijke doodlopende straat in.

Het cordon: een democratische grens

Het cordon sanitaire is geen verbod op debat, maar een democratische afspraak: met partijen die de fundamentele principes van onze democratische rechtsstaat aantasten, werken we niet samen. Wie zulke partijen politieke macht geeft, ondergraaft immers de democratie zelf. Het cordon is dus niet bedoeld om moeilijke thema's te bannen, wel om extreemrechts weg te houden uit de besturingscabine van onze democratie. Migratie bespreken kan en moet, maar zonder de taal van extreemrechts over te nemen.

Tegen die achtergrond krijgt de aanval van Beke en Weber op 'links' en het cordon een andere betekenis. Hun opiniestuk volgde op de goedkeuring van een Europese terugkeerverordening die terugkeercentra in derde landen mogelijk maakt, langdurige inreisverboden invoert en zelfs opsluiting van gezinnen en van alleenstaande minderjarigen buiten de EU toelaat. Sociaaldemocraten, groenen en links stemden unaniem tegen: de terugkeerverordening ondergraaft immers fundamentele mensenrechten. (Centrum)rechts en uiterst rechts sloegen de handen in elkaar, en stemden voor.

Opvallend was niet alleen de inhoud, maar de manier waarop de meerderheid tot stand kwam. De EVP, de fractie van Beke en Weber die het dossier trok, zocht expliciet steun bij uiterst rechts. Dat leidde tot verdeeldheid binnen zowel de EVP als binnen de liberale fractie Renew. Ook Beke zelf onthield zich trouwens, precies omdat hij samenwerking met centrumpartijen verkoos boven een meerderheid met radicaal rechts.

In dat licht is het verwijt aan 'links' vooral een rechtvaardiging achteraf. Het cordon wordt hervertaald van een democratische grens tot een vermeend links machtsinstrument, niet omdat het inhoudelijk faalt, maar omdat het politiek ongemakkelijk wordt wanneer centrumrechts zijn meerderheden alleen nog met uiterst rechts kan bouwen.

Moed of meebewegen?

Beke en Weber presenteren hun positie als moed: eindelijk zeggen wat anderen niet durven. Maar het gaat hier minder om moed dan om aanpassing. Het overnemen van het dominante rechtse kader, waarin migratie steevast als crisis, bedreiging of falen wordt voorgesteld, is geen neutrale keuze. Het verschuift structureel de grenzen van het denkbare. Wat ooit taboe was, wordt vandaag als gezond verstand gepresenteerd.

Dat mechanisme is intussen goed gedocumenteerd. Telkens het politieke midden 'minder migratie' belooft, stijgen de verwachtingen dat een migratiestop mogelijk is. Wanneer die belofte onvermijdelijk botst met de realiteit, volgt niet de conclusie dat het kader fout was, maar dat het beleid nóg strenger moet. Zo ontstaat een hellend vlak waarop migratie steeds centraler, vijandiger en absoluter wordt voorgesteld. Niet omdat de feiten dat vereisen, maar omdat het kader dat afdwingt.

Zo maak je radicaal‑rechts groter, niet kleiner: door hun probleemdefinitie te legitimeren, hun thema's te institutionaliseren en hun horizon van het mogelijke te verruimen.

De mythe van 'minder migratie'

Naast het retorische mechanisme is ook inhoudelijk de belofte van 'minder migratie' fundamenteel misleidend. In België, Europa en ver daarbuiten woedt een wedloop om wie het strengst klinkt over asiel en migratie, terwijl de structurele afhankelijkheid van migratie intact blijft.

Onze samenlevingen vergrijzen snel. De actieve bevolking krimpt, terwijl pensioenen en zorg net meer middelen vragen. De nood aan extra werkende handen is dan geen ideologische voorkeur, maar een demografisch en economisch gegeven.

Dat verklaart waarom zelfs uitgesproken migratiekritische regeringen hun eigen retoriek moeten ondergraven. Giorgia Meloni reikte in Italië recordaantallen werkvisa uit. Mette Frederiksen combineerde in Denemarken extreem strenge asielregels met een sterke versoepeling van arbeidsmigratie. Brexit leidde niet tot 'controle', maar tot een hogere netto‑instroom via niet‑EU‑kanalen. In de retoriek wordt de voordeur met veel kabaal toegeslagen, maar de economie zet de achterdeur weer open.

Onderzoekers spreken hier van de '(il)liberale migratieparadox': politici hebben zichzelf gevangengezet tussen drie onverenigbare doelen: (1) ze beloven migratie te beperken, (2) terwijl de economie schreeuwt om extra migratie, en (3) het beleid juridisch correct en menselijk moet blijven. Wie dat spanningsveld verbergt achter slogans over 'minder migratie', verkoopt geen beleid maar theater.

Streng lijken, leeg beleid

Wat volgt is wat politicologen expressief beleid noemen: maatregelen die vooral strengheid moeten uitstralen, maar niet effectief werken. Ze creëren een gevoel van controle, terwijl beleidsmakers weten dat een echte migratiestop zware economische schade zou veroorzaken. Het resultaat is symbolische overcompensatie: harde taal, beperkte impact – behalve voor de als onwenselijk weggezette asielzoekers die zonder perspectief op straat belanden.

Maar dit is niet onschuldig. Wanneer beleid vooral symbolisch is, ontstaat een gevaarlijke democratische dynamiek. Omdat beloofde resultaten uitblijven, groeit frustratie. Die frustratie voedt de roep om nog strengere maatregelen, nog meer uitsluiting en nog hardere retoriek. Wat gisteren ondenkbaar was, wordt vandaag redelijk en morgen noodzakelijk genoemd.

Het EU‑terugkeerakkoord past perfect in die logica. Het belooft controle en daadkracht, maar externaliseert verantwoordelijkheid, vergroot mensenrechtenrisico's en bevestigt het kader dat migratie vooral een veiligheidsprobleem is. Het zal nauwelijks meer 'terugkeer' opleveren, maar wel een verdere institutionalisering van wantrouwen en ontmenselijking.

“Dat is geen versterking van de democratie, maar haar uitholling.”

Democratie is meer dan angst tellen

Beke en Weber beroepen zich op het mandaat van de kiezer. Maar democratie is meer dan het optellen van angsten op verkiezingsdag. Kiezers beslissen altijd binnen het kader dat politiek en media hen aanbieden. Wie migratie consequent kadert als crisis of falen, mag niet verbaasd zijn dat angst domineert.

Leiderschap vergt net de moed om angsten te contextualiseren en te doorbreken. Om te breken met wat politicoloog Peter Scholten de 'migratie‑obsessie' noemt: het idee dat migratie dé verklarende factor is voor vrijwel elk maatschappelijk probleem.

Een volwassen alternatief begint bij erkenning van de realiteit: Europa is en blijft een migratiesamenleving. De keuze is niet tussen migratie of geen migratie, maar tussen symbolische strengheid die extremen voedt, en rationeel beleid dat migratie organiseert in functie van welvaart, rechtsstaat, sociale cohesie, én menselijkheid.

“Wie werkelijk de democratie wil beschermen en extremen wil bestrijden, moet beginnen met het extreemrechtse kader los te laten, niet het politieke midden verder naar rechts te trekken.”