Overheid oversubsidieert nachtarbeid: fiscaal voordeel vaak groter dan nachtpremies zelf

In België krijgen bedrijven een fiscaal voordeel wanneer ze gebruik maken van nachtarbeid. Dat fiscale voordeel heeft als doel om de kost te compenseren van de nachtpremies die betaald worden aan de werknemers. In dit artikel berekenen we het bedrag van het fiscale voordeel in verschillende sectoren en vergelijken we dat met het bedrag van de betaalde nachtpremies. We zullen aantonen dat in de meeste gevallen het grootste deel van de nachtpremies betaald wordt door het fiscale voordeel. Het fiscale voordeel is zelfs vaak groter dan het bedrag van de betaalde premies, wat nachtarbeid goedkoper maakt dan dagarbeid.

Nachtarbeid staat centraal in de maatregelen van de Arizona-regering. De regering wil nachtarbeid toelaten in alle sectoren, zodat bedrijven hun personeel meer 's nachts kunnen inzetten. Daarnaast wil de regering in de distributiesector (handel, transport, logistiek), waar nachtarbeid al toegelaten is, de nachtpremies verlagen voor nieuwe werknemers. De bedoeling is om nachtarbeid goedkoper te maken in de distributiesector om zo meer e-commercebedrijven aan te trekken, die een deel van hun activiteiten 's nachts uitvoeren.

Nachtarbeid geeft recht op premies

Momenteel beschouwt de wet arbeid die verricht wordt tussen 20u en 6u 's morgens als nachtarbeid. Werknemers die 's nachts werken krijgen premies. Vaak gaat het om bedragen tussen 12 en 30% van hun uurloon. Die premies zijn een compensatie voor de nadelige effecten van nachtarbeid op het gezinsleven en de gezondheid. Nachtarbeid verhoogt namelijk het risico op hart- en vaatziekten, kanker, diabetes en andere aandoeningen. In de distributiesector wil de regering de uren die tellen als nacht beperken tot de uren gepresteerd tussen 23u en 6u 's ochtends en dat voor nieuwe werknemers. Dat zou bijgevolg ook de premies beperken. Voor een nieuwe werknemer die 18 euro per uur verdient, kunnen de gederfde inkomsten oplopen tot 2000 euro bruto per jaar. Het bedrag kan wel variëren in functie van de sector, het bedrijf en het aantal gepresteerde nachturen[1].

Bedrijven krijgen een fiscaal voordeel

Bedrijven die gebruik maken van nachtarbeid krijgen een fiscaal voordeel. Wanneer hun werknemers 's nachts of in ploegen werken (d.w.z. in opeenvolgende ploegen die elkaar 's morgens, 's middags en 's nachts aflossen), kunnen ze een deel van de bedrijfsvoorheffing die normaal gezien gestort moet worden aan de fiscus, bijhouden. Het fiscale voordeel voor het bedrijf bedraagt 22,8% van het belastbaar inkomen van de betrokken werknemers, voor zover dat bedrag niet hoger ligt dan de bedrijfsvoorheffing die effectief doorgestort werd. Het fiscale voordeel wordt toegekend voor elke werknemer die minstens één derde van zijn arbeidstijd 's nachts of in ploegen werkt.

In de chemiesector werd er al een analyse van die regeling uitgevoerd. De analyse toonde aan dat het fiscale voordeel zodanig groot is dat nachtarbeid er goedkoper is dan dagarbeid[2]. Op nationaal niveau kost die regeling de staat meer dan 2 miljard euro per jaar[3], en die kost zal waarschijnlijk nog oplopen door de uitbreiding van nachtarbeid naar alle sectoren.

Is het fiscale voordeel groter dan de nachtpremies?

In de tabellen hieronder berekenen we het bedrag van het fiscale voordeel en vergelijken we dat met het bedrag van de nachtpremies. Aangezien het debat momenteel aan de gang is in de distributiesector, wordt de vergelijking uitgevoerd in de twee paritaire comités (PC) van die sector waar we de meeste nachtarbeid zien: de logistiek en het transport van voeding (PC 119) en de logistiek en het transport van non-food (PC 140.03). Die twee paritaire comités maken deel uit van de hervorming van de nachtpremies van de Arizona-regering.

In de bijlage zitten er berekeningen voor de paritaire comités van de voedingsnijverheid (PC 118) en de bewaking (PC 317), die geen deel uitmaken van de hervorming, net als generieke voorbeelden ter vergelijking.

Hoe meer een werknemer 's nachts werkt en hoe meer nachtpremies hij krijgt, hoe hoger het fiscale voordeel voor zijn bedrijf, want zijn belastbaar inkomen neemt toe. Maar de te betalen nachtpremies liggen eveneens hoger. Voor elke mogelijke situatie bestaat er dus een nachtpremie en een ander fiscaal voordeel. In dit artikel, om de zaken eenvoudig te houden, baseren we ons op een voorbeeld van een werknemer die de helft van zijn uren 's nachts presteert[4].

Laten we het voorbeeld nemen van een nachtarbeider met een uurloon van 20 € per uur. In de voedingslogistiek – d.w.z. de distributiecentra van de supermarkten – krijgt die arbeider een nachtpremie van 30% van zijn loon, oftewel 6 € per uur. Op die premie moet de werkgever patronale bijdragen betalen aan de RSZ en de impact van de premiebetaling op het vakantiegeld in rekening brengen[5]. De werkgeverskost voor de premie bedraagt dus 8,1 € per uur. Dankzij het fiscale voordeel wint de werkgever 7,5 € per nachtuur, oftewel 92% van de kost die betaald werd voor de nachtpremie. Dat bedrag varieert in functie van het uurloon dat de werknemer krijgt. Maar gemiddeld gezien, in de logistiek en het transport van voeding (PC 119) neemt de staat tussen drie vierde en de totaliteit van de kost van de nachtpremies ten laste voor een werknemer die de helft van zijn uren 's nachts presteert.

In de non-foodlogistiek (PC 140.03) bedraagt de nachtpremie slechts 12,5%. Het fiscale voordeel zal dus kleiner zijn dan in de voedingshandel, vermits het belastbare inkomen ook kleiner zal zijn.

In de non-foodlogistiek, d.w.z. de distributiecentra van grote winkels, bedraagt voor een loon van 20 € de nachtpremie 2,5 € per uur. Als we ook rekening houden met de RSZ-bijdragen die de werkgever betaalt, dan bedraagt de patronale kost van de premie 3,4 € per uur. Ter compensatie krijgt het bedrijf 6 € fiscaal voordeel per nachtuur, oftewel 179% van het bedrag van de premie. In feite is in de non-foodlogistiek een nachtuur goedkoper voor de werkgever dan een daguur. De staat kent er dus massale subsidie toe voor de nachturen.

Wanneer minister Clarinval verklaart dat hij magazijnen van e-commercebedrijven zoals Amazon wil aantrekken in België, dan verwijst hij in eerste instantie naar dat paritair comité. Wanneer we echter het fiscale voordeel voor nachtarbeid in rekening brengen, dan zien we dat de kost van arbeid er nu al lager ligt dan voor dagarbeid.

Laten we nu het non-foodtransport bekijken. Van de drie bestudeerde deelsectoren is de nachtpremie daar het minst hoog. Het gaat over een forfaitaire premie van minimum 1,9 € per uur. De fiscus kent het fiscale voordeel wel enkel toe als de nachtpremie minstens 12% van het loon bedraagt. In het transport is aan die voorwaarde enkel voldaan voor de lonen van 16 euro of minder, wat overeenkomt met de minimumlonen in de sector. Daarom, om het fiscale voordeel te krijgen, moeten de werkgevers in het transport hun werknemers het sectorale minimumloon betalen, of, indien ze beter betalen, de nachtpremies proportioneel optrekken. In tabel 3 beperken we ons tot berekeningen van het fiscale voordeel voor een loon van 16 €.

In het non-foodtransport bedraagt de nachtpremie 1,9 € per uur voor een loon van 16 €. Als we rekening houden met alle kosten die de werkgever betaalt, dan bedraagt de patronale kost van de premie 2,5 € per uur. Ter compensatie krijgt het bedrijf 3,3 € fiscaal voordeel per nachtuur, oftewel 136% van het bedrag van de premie. In het transport is een nachtuur dus ook goedkoper voor de werkgever dan een daguur.

In de bijlage geven we andere voorbeelden voor andere sectoren.

Besluit

In de distributiesector is het fiscale voordeel voor bedrijven die gebruik maken van nachtarbeid aanzienlijk. Het ligt tussen 76 en 205% van de kost die de werkgevers moeten betalen voor de nachtpremies van hun werknemers. In veel gevallen is het fiscale voordeel dus groter dan de te betalen nachtpremies en is nachtarbeid goedkoper dan dagarbeid.

Dat roept meerdere vragen op. Ten eerste: is de kost van nachtarbeid echt een probleem in het debat rond de concurrentiekracht van de Belgische e-commercesector? Het non-foodtransport en de non-foodlogistiek worden vaak met de vinger gewezen, maar het zijn met name sectoren waar nachtarbeid goedkoper is dan dagarbeid. De uren die recht geven op een nachtpremie verminderen, lijkt dus een verkeerde oplossing. Zoals in andere teksten al werd aangehaald, is het waarschijnlijker dat de afwezigheid van een Belgische e-commercegigant eerder te maken heeft met een gebrek aan ondernemerszin in de jaren 2000 en daarna, toen de sector opkwam[6].

Ten tweede, als de hervorming van de nachtarbeid de uren die recht geven op een nachtpremie wil verminderen, dan kan het ook zijn dat het aantal uren dat recht geeft op een fiscaal voordeel, naar beneden gaat. Dat is het geval als dat aantal daalt tot onder één derde van de gepresteerde uren. De winst voor de bedrijven is bijgevolg geen zekerheid en hangt af van hun arbeidsorganisatie.

Tot slot kunnen we ons vragen stellen bij het fiscale voordeel en de kost ervan voor de samenleving: is het legitiem om nachtarbeid in die mate te ondersteunen terwijl we weten dat nachtarbeid schadelijk is voor de gezondheid (hoger risico op hart- en vaatziekten, kanker ...) en voor het gezins- en privéleven? Is het normaal dat nachtarbeid op het einde van de rit goedkoper kan zijn dan dagarbeid, ten gunste van de bedrijven? De belastingbetaler betaalt twee keer: een eerste keer via het fiscale voordeel voor de bedrijven, een tweede keer jaren later, via de sociale zekerheid, voor alle gezondheidsproblemen ten gevolge van nachtarbeid. Tot slot stippen we nog aan dat er bitter weinig gedaan wordt om de gevolgen van nachtarbeid voor de gezondheid en het gezinsleven te verzachten. De Arizona-regering wil het fiscale voordeel met slechts 3% verminderen. Het zou goed zijn om dat systeem grondiger te herzien, om de economische aspecten meer in evenwicht te brengen met de aspecten rond gezondheid en welzijn van de werknemers.

Bijlage

Referenties

[1] Bijvoorbeeld: een nachtarbeider in het transport en de logistiek (PC 140.03) die 18 euro per uur verdient en die elke dag 3 uur aan nachtpremies verliest (12,5% van het brutoloon), zou 1973 € bruto per jaar verliezen, dubbel vakantiegeld en eindejaarspremie inbegrepen. Een werknemer bij Delhaize (PC 119) die elke dag een uur nachtarbeid verliest (40% van het brutoloon), zou 2105 € bruto per jaar verliezen.

[2] Travail en équipes et de nuit – Subsides à gogo - Éconosphères

[3] Bron: Federaal Planbureau

[4] De onderliggende berekeningen van het belastbaar inkomen en de bedrijfsvoorheffing worden uitgevoerd voor een voltijdse werknemer die gewoonlijk de helft van zijn uren 's nachts werkt. Er wordt rekening gehouden met de jobbonus. De berekeningen worden uitgevoerd op maandbasis en daarna op jaarbasis om de niet-doorstorting van de voorheffing tijdens het verlof in rekening te brengen. Pas daarna worden de berekeningen omgezet in cijfers per nachtuur. De barema's zijn de barema's van kracht op 1 maart 2026.

[5] De RSZ-bijdragen bedragen 25% van het brutoloon (nachtpremies inbegrepen), behalve voor lage lonen. Voor lage lonen zijn de bijdragen minder hoog. De berekeningen houden daar rekening mee.

[6] Travail de nuit : non à la régression sociale, oui à un e-commerce durable - Le Soir