Amsterdam toont een andere weg naar werk

Terwijl Vlaanderen vooral inzet op controle en sancties, kiest Amsterdam voor een aanpak die kwetsbare mensen opnieuw perspectief biedt.

Vandaag heeft ongeveer 85% van de Vlaamse werkzoekenden een middellange tot lange afstand tot de arbeidsmarkt. Achter dat cijfer schuilt een realiteit van mobiliteitsarmoede, gezondheidsproblemen, psychische kwetsbaarheid, een gebrek aan kinderopvang en een serieuze competentiemismatch. Vier op de tien werkzoekenden is kortgeschoold, terwijl slechts een fractie van de openstaande vacatures geen diploma vereist.

De beperking van de werkloosheidsuitkering in de tijd, beslist door de regering-De Wever, laat duizenden mensen zonder inkomen achter. Slechts 12,4% van degenen die hun werkloosheidsuitkering verloren, vonden al werk. Zij verdwijnen dus niet uit de werkloosheid, maar uit de sociale zekerheid.

Tegelijk voerde Vlaams minister van Werk, Zuhal Demir, een monsterbesparing in bij VDAB. Hierdoor wordt gespecialiseerde en intensieve bemiddeling afgebouwd. Bovendien introduceerde ze een actieplan sanctionering zodat VDAB nog sneller, vaker en zwaarder moet sanctioneren.

De praktijk toont hoe hard dat systeem uitpakt. Mensen die digitaal moeten solliciteren maar hiervoor niet de skills hebben, krijgen negen weken schorsing omdat ze de opdracht niet kunnen uitvoeren. Begeleiding ontbreekt. Dakloze werkzoekenden verliezen hun uitkering omdat een attest dat ze hiervoor in begeleiding zijn bij het OCMW niet exact overeenstemt met de datum van een gemiste afspraak. Vrouwen die met hun kinderen voor huiselijk geweld vluchten en in een beschermde opvang verblijven, worden toch gesanctioneerd omdat administratieve bewijsstukken niet perfect aansluiten.

Wie worstelt met een competentiekloof, armoede, schulden, complexe thuissituaties of psychische problemen wordt nog dieper in bestaansonzekerheid geduwd. De afstand tot werk wordt niet kleiner, maar groter.

Amsterdam vertrekt vanuit een fundamenteel andere logica.

Als werkzoekenden moeilijk tot bij de jobs raken, breng dan ook jobs op maat naar de wijk

In Amsterdam wordt werkgelegenheid niet uitsluitend gezien als een individueel probleem van de werkzoekende, maar ook als een verantwoordelijkheid van de overheid en de lokale economie. Het uitgangspunt is eenvoudig: als werkzoekenden moeilijk tot bij de jobs raken, breng dan ook jobs op maat naar de wijk. In kwetsbare wijken wordt bewust geïnvesteerd in ondernemerschap, stageplaatsen en lokale jobs. Dat beleid levert veel meer op dan extra arbeidsplaatsen alleen. Werk dichter bij huis verlaagt de drempel voor mensen die afhankelijk zijn van het openbaar vervoer of kampen met mobiliteitsarmoede. Ouders winnen tijd omdat lange verplaatsingen wegvallen. Werkzoekenden bouwen een professioneel netwerk op in hun eigen buurt. Voor kwetsbare werkzoekenden maakt dat een wereld van verschil. Ook voor werkgevers is dit een aantrekkelijk model. Het gaat immers om investeringen in lokale economieën die duurzame economische activiteit creëren. Bedrijven vinden gemakkelijker personeel, en de wijk wint aan koopkracht en sociale samenhang.

Amsterdam biedt nog een tweede belangrijke les.

In buurtrechtbanken zijn mensen geen dossiernummer. Buurtrechters vertrekken vanuit een eenvoudige maar fundamentele vraag: hoe is iemand hier terechtgekomen? Er wordt actief gezocht naar de oorzaken van overtredingen of schulden. Rechters tonen interesse, zoeken contact en proberen vertrouwen op te bouwen. Mensen die fouten maakten, worden niet uitsluitend beoordeeld op hun verleden, maar ook op de weg die ze ondertussen hebben afgelegd. Niet uit naïviteit, maar omdat ze weten dat duurzame oplossingen meer opleveren dan straffen alleen. Straffen blijven mogelijk. Maar ze zijn nooit een doel op zich. Rechters stellen voortdurend dezelfde vraag: draagt deze beslissing bij aan een oplossing?

Het resultaat is opvallend. Veel meer mensen komen opdagen op de zittingen. Problemen worden opgelost. Schulden lopen niet op. Mensen verdwijnen minder snel uit beeld.

Die filosofie zou ook binnen onze arbeidsbemiddeling bijzonder waardevol zijn.

De sanctioneringsdiensten van VDAB zijn uiteraard geen rechtbanken. Maar ook zij zouden zich veel sterker kunnen afvragen waarom mensen afspraken missen, waarom ze sollicitaties mislopen of waarom iemand niet op een uitnodiging reageert. Vaak blijken daar dezelfde kwetsbaarheden achter te schuilen als bij de mensen die voor een buurtrechter verschijnen: schulden, dakloosheid, psychische problemen, beperkte geletterdheid of complexe gezinssituaties.

Bij VDAB wordt maar zelden eerst onderzocht waarom iemand afwezig was of een opdracht niet correct uitvoerde

Maar zelden wordt bij VDAB eerst onderzocht waarom iemand afwezig was of een opdracht niet correct uitvoerde. Net zoals de buurtrechtbanken veel meer mensen bereiken doordat ze nabij, toegankelijk en menselijk werken, zou ook de Vlaamse arbeidsbemiddeling meer moeten investeren in vertrouwen in plaats van wantrouwen. Als werkzoekenden niet opdagen is dat niet noodzakelijk uit onwil, maar vaak omdat problemen zich opstapelen of omdat de overheid voor hen een bron van angst is geworden. Een sanctionering maakt die afstand alleen maar groter.

De buurtrechtbanken tonen dat je pas tot oplossingen komt wanneer je vertrekt vanuit oprechte nieuwsgierigheid naar de oorzaken van problemen. Die houding ontbreekt vandaag te vaak in ons bemiddelings- en sanctioneringsbeleid.

Dat betekent uiteraard niet dat er geen verwachtingen mogen worden gesteld aan werkzoekenden. Wie kan werken, moet worden ondersteund én aangesproken om die stap te zetten. Maar activering werkt alleen wanneer er ook echte kansen zijn. Sancties zonder voldoende passende jobs, zonder begeleiding en zonder aandacht voor de leefwereld van mensen zijn geen arbeidsmarktbeleid. Ze zijn armoedebeleid.

Vlaanderen heeft daarom nood aan een fundamentele koerswijziging en een ander verhaal over werk. Investeer in lokale economie en wijkondernemerschap. Creëer banen waar mensen wonen. Bouw bruggen tussen ondernemers, scholen, buurtorganisaties en arbeidsbemiddeling. Maak van VDAB opnieuw een partner die problemen helpt oplossen in plaats van hoofdzakelijk een instantie die controleert. En laat de filosofie van de Amsterdamse buurtrechtbanken ook doordringen in de manier waarop we omgaan met kwetsbare werkzoekenden: luister eerst, begrijp de oorzaken en zoek vervolgens naar oplossingen die mensen vooruithelpen.

Luister eerst, begrijp de oorzaken en zoek vervolgens naar oplossingen die mensen vooruithelpen

Want uiteindelijk is de vraag eenvoudig. Willen we een arbeidsmarktbeleid dat mensen straft omdat ze kwetsbaar zijn? Of willen we een arbeidsmarktbeleid dat ervoor zorgt dat kwetsbare mensen opnieuw een plaats krijgen op de arbeidsmarkt?

Amsterdam toont dat die tweede keuze niet alleen menselijker is, maar ook economisch slimmer. Misschien is dat wel de belangrijkste les voor Vlaanderen. Werk creëer je niet door de sancties zwaarder te maken. Werk creëer je door kansen te bouwen. En wie mensen echt aan het werk wil krijgen, moet eerst investeren in de voorwaarden die dat mogelijk maken.

- Deze bij drage verscheen eerder bij Sampol.