Slovenië koopt de baas uit

Wat als werknemers zélf de opvolgers worden van de vergrijzende kmo-ondernemer? Slovenië toont hoe economische democratie ook gewoon goed ondernemerschap kan zijn.

Met zo'n 76 kmo's per 1.000 inwoners is België een kmo-land. De meeste van die kmo's zijn familiebedrijven, wat betekent dat één persoon of een familie de meerderheid van de eigendomsrechten in handen heeft en betrokken wordt in het bestuur van de onderneming.

Deze familiebedrijven zijn belangrijk voor onze economie en samenleving. Ze zorgen voor jobs, lokale inbedding en denken niet altijd en alleen aan winstmaximalisatie. Een korte blik rond een gemiddeld dorpsvoetbalveld zegt genoeg: zonder lokaal ingebedde kmo's zou de kantine er schamel bijliggen.

Nochtans staat dat model onder druk. De vergrijzing laat zich overal voelen, ook in kmo-land. Uit onderzoek van BNP Paribas Fortis en KU Leuven blijkt dat meer dan 1 op 3 Belgische familiebedrijven de komende tien jaar een overdracht moet regelen. En velen daarvan hebben geen idee hoe ze dat gaan doen.

1 op 3 Belgische familiebedrijven moet de komende tien jaar een overdracht regelen

De jongere generatie staat immers niet altijd te trappelen om een klein familiebedrijf over te nemen. En dan zijn er maar twee opties: verkopen of liquideren. En bij verkoop staan private equity of investeringsgroepen klaar om hun slag te slaan.

De vergrijzingsgolf is dus niet alleen een economische uitdaging, het is ook een sociale en syndicale uitdaging. Een investeringsfonds koopt een kmo met een duidelijk rendementsdoel. Dat betekent: kosten drukken, activa herstructureren, en dan weer verkopen. Voor het personeel is dat een reëel risico op jobverlies, verminderde arbeidsvoorwaarden, of een baas die het bedrijf en de cultuur helemaal niet kent.

Van bedreiging naar kans

Maar misschien zit er in die uitdaging ook een opportuniteit verstopt. Wat als de mensen die het bedrijf al draaiende houden (de werknemers) de kans krijgen om het zelf over te nemen? Niet via een geïmproviseerde crowdfunding-actie, het legen van hun spaarpot of een wanhopige laatste redding wanneer het bedrijf al failliet dreigt te gaan, maar op een georganiseerde, democratische en financieel veilige manier.

Dat was precies de denkoefening die Slovenië maakte. Het land ontwierp een juridisch kader om werknemers zelf een volwaardig alternatief te geven: het Sloveense ESOP.

Een Sloveense coöperatie koopt de aandelen van de vertrekkende eigenaar over, zonder dat de werknemer zelf geld op tafel moet leggen

Kort samengevat: een coöperatie (Employee Ownership Cooperative, of EOC) koopt de aandelen van de vertrekkende eigenaar over, zonder dat de werknemer zelf geld op tafel moet leggen. Dat gebeurt via een lening (verstrekt door de verkoper zelf, door een bank, of een combinatie van beide) die de coöperatieve afbetaalt met een deel van de toekomstige winst van het bedrijf. Naarmate de schuld wordt afgelost, stroomt die waarde geleidelijk door naar de individuele kapitaalrekening van elke werknemer. Wie het bedrijf verlaat, staat vooraan in de rij (op basis van anciënniteit van hun rekening) om uitbetaald te worden zodra er cashflow beschikbaar is; wie erbij komt, start met een lege rekening die mee aangroeit naarmate het bedrijf winst maakt en de coöperatie schulden afbouwt.

Uitkeringen tijdens het lidmaatschap worden trouwens fiscaal als dividenden behandeld (aan een vlak tarief), terwijl de uiteindelijke uitbetaling bij vertrek fiscaal steeds voordeliger wordt naarmate iemand langer lid was. Dat is een bewuste stimulans om lang aan boord te blijven. Voor de werknemer betekent dit alles samen: mede-eigenaar worden zonder eigen inleg en zonder het risico van een banklening op zijn naam.

Voor de verkopende eigenaar is er dan weer een verlaagd belastingtarief op de verkoopwinst, wat de deal ook voor hem aantrekkelijker maakt dan een verkoop aan een extern fonds.

Risico's en randvoorwaarden

Klinkt goed, maar toch zijn er ook risico's. Ervaringen in Italië leren dat coöperatieven soms misbruikt worden voor het ontwijken van arbeidsrecht. En in het Britse systeem is er wel sprake van eigenaarschap, maar niet van echte democratische controle.

Om die risico's tegen te gaan, is het Sloveense systeem gebaseerd op enkele principes die deze risico's moeten inperken:

• Inclusiviteit. Het model moet openstaan voor álle werknemers, niet enkel voor het management of een selecte groep 'sleutelfiguren'. Zo moeten minstens drie op vier werknemers lid zijn van de EOC om van de fiscale voordelen te kunnen genieten. Daarom ook is de maximale instapkost in een EOC vastgelegd op 300 euro per aandeel.

• Een cap op ongelijkheid. Werknemerseigendom mag ongelijkheid tussen werknemers niet inbedden. Het maximaal verschil in werknemerseigendom is daarom een ratio van één op acht.

• Democratisch bestuur. In het Sloveense model telt elke werknemer-eigenaar, ongeacht de omvang van zijn kapitaalrekening, één stem in de Algemene Vergadering. Dat is een bewuste keuze. Eigendom mag geen nieuwe machtshiërarchie creëren die gewoon de oude vervangt.

• Evergreen structuren. De EOC moet blijven 'ademen' met de actieve werknemerspopulatie: nieuwkomers stromen geleidelijk in, vertrekkers worden geleidelijk uitgekocht, waardoor de EOC blijft bestaan.

• Individuele kapitaalrekeningen. Zonder een heldere individuele claim op de opgebouwde waarde, wordt collectief eigendom al snel een vaag begrip zonder concreet voordeel voor de werknemer (of zonder verantwoordelijkheid op lange termijn). De individuele rekeningen maken het voordeel op lange termijn concreet en tastbaar.

Economische democratie versterken

België heeft, net als Slovenië, een indrukwekkend uitgebreid kmo-landschap en een generatie ondernemers die stilaan de fakkel wil of moet doorgeven. En ook hier dreigen investeringsfondsen de logica van die kmo's te veranderen richting blinde winstmaximalisatie.

Ook hier dreigen investeringsfondsen de logica van kmo's te veranderen richting blinde winstmaximalisatie

Misschien kan het Sloveense voorbeeld aantonen dat elk nadeel inderdaad zijn voordeel kan hebben: de crisis gebruiken om de economische democratie in het kmo-landschap te versterken, ze lokaal in te bedden en de lokale voetbalkantine een nieuwe verflaag te geven.

- Deze bijdrage verscheen eerder bij Sampol.