‘VDAB als sanctiefabriek? Werkzoekenden worden steeds meer behandeld als paria’s’
Sancties, sancties, sancties. Al jaren lijkt dat het enige antwoord op werkloosheid. Maar wie geen werk vindt, beslist dat zelden zelf. Volgens expert arbeidsmarkt Caro Van Der Schueren wordt de VDAB omgebouwd van bemiddelingsdienst naar een sanctiefabriek.
Expert arbeidsmarktbeleid en lid van Denktank Minerva.
Het aantal werkzoekenden daalt, maar het aantal sancties stijgt. Ondertussen voerde de federale regering de ultieme sanctie in: de beperking van de werkloosheidsuitkering in de tijd. Wie na één, hooguit twee jaar nog geen werk heeft gevonden, verliest zijn uitkering. Geen job gevonden? Pech. Tegelijkertijd wordt sanctionering verder opgedreven. Want mensen zonder werk kunnen niet genoeg gestraft worden.
Recht op verhoor
Naast de beperking van de werklosheidsuitkering in de tijd wordt nu het recht op automatisch verhoor afgeschaft. Tot voor kort werd een werkzoekende die een afspraak miste of een opdracht niet correct uitvoerde automatisch uitgenodigd voor een verhoor. Een ‘verhoor’, ja. Alleen al dat woord. Daar kon hij of zij uitleg geven en bewijsstukken voorleggen.
Dat recht wordt nu uitgehold. Voortaan moet de werkzoekende zélf uitdrukkelijk vragen om gehoord te worden en dat binnen veertien dagen. Daarna is die mogelijkheid, en dus je recht op verdediging, verdwenen. Weg.
‘De administratieve onduidelijkheid over deze maatregel gigantisch’, schrijven’, Heidi Degerickx en Chris Haesendonckx en
Geert Schuermans over de beperking van de werkloosheid in de tijd. Zij staan stil bij de vele getuigenissen die sociaal werkers vandaag opvangen.
Het beleid gaat vandaag hardnekkig voorbij aan de realiteit van de arbeidsmarkt. Veertig procent van de werkzoekenden heeft geen diploma secundair onderwijs, terwijl kwalitatieve jobs schaarser worden, zeker voor die groep. Ook discriminatie blijft een dagelijkse realiteit. De getuigenissen daarover zijn talloos, structurele acties blijven uit.
In plaats van te investeren in opleiding, begeleiding en bemiddeling om mensen te versterken op een alsmaar complexere arbeidsmarkt, wordt net daar bespaard. De ondersteuning krimpt, enkel sanctionering blijft over.
Digitalisering
Om kosten te besparen verdwijnt de papieren brief en wordt de communicatie vanuit VDAB verder gedigitaliseerd. Wie ooit heeft aangegeven digitaal geholpen te willen worden, vaak onder impuls van VDAB, ontvangt voortaan ook juridische communicatie digitaal. Zonder bijkomende toestemming. Nochtans beschikt slechts de helft van de werkzoekenden over geen of beperkte digitale vaardigheden.
De gevolgen laten zich raden. Wij ontvangen steeds meer meldingen van werkzoekenden die niet beseften dat ze een uitnodiging hadden gekregen voor een gesprek of verhoor omdat die enkel digitaal werd verstuurd.
Vandaag kan je je al ernstige vragen stellen over het sanctiebeleid. Neem de man die een afspraak miste omdat hij net uit zijn huis was gezet: zijn bewijzen van OCMW-begeleiding om een referentieadres aan te vragen waren enkele weken ná die afspraak gedateerd, en dus volgde negen weken sanctie, alsof dakloosheid en de impact ervan op één dag begint en eindigt.
Of de vrouw die negen weken sanctie kreeg desondanks dat VDAB en de werkgever niet konden aantonen dat ze niet had gesolliciteerd: het vermoeden van onschuld werd een vermoeden van schuld. En er zijn werkzoekenden die op het moment van hun verhoor al een contract op zak hebben, maar tóch gesanctioneerd werden voor eerdere opdrachten, terwijl het doel, iemand aan het werk, allang bereikt was. Wat is dan eigenlijk nog het doel?
Onderzoek en beleid
Onderzoek toont aan dat sancties tijdelijk kunnen bijdragen aan een snellere uitstroom naar werk maar mensen belanden vaker in slechte of onstabiele jobs, verdwijnen uit de statistieken, en verliezen hun inkomen, wat het zoeken naar werk net moeilijker maakt.
Daarom pleiten veel onderzoekers voor een zorgvuldige toepassing van sancties: als drukmiddel, niet als doel op zich. Met aandacht voor proportionaliteit, context en individuele omstandigheden. Het huidige beleid beweegt echter in de tegenovergestelde richting naar meer sancties. Steeds minder ruimte voor menselijke beoordeling. Steeds hogere drempels om gehoord te worden. En ondertussen blijft één cruciale vraag onbeantwoord: waar blijft de verantwoordelijkheid van werkgevers?
Wie ondanks alle inspanningen geen werk vindt – door discriminatie, door een tekort aan passende vacatures, door een mismatch op de arbeidsmarkt – wordt uitsluitend zelf ter verantwoording geroepen. Niet de werkgever die discrimineert. Niet de werkgever die onrealistische eisen stelt. Niet het beleid dat de begeleiding afbouwt.
Werkzoekenden worden steeds meer behandeld als paria’s. Mensen voor wie het vermoeden van schuld zwaarder weegt dan het vermoeden van onschuld en wier recht op verdediging stap voor stap wordt uitgehold. Deze nieuwe maatregel zal ongetwijfeld leiden tot meer sancties. Wie een bericht mist, de procedure niet begrijpt of te laat reageert, dreigt rechten te verliezen zonder ooit gehoord te zijn.
Maar meer mensen hiermee duurzaam aan het werk krijgen? Daarvoor ontbreekt bewijs. Wat wel vaststaat, is dat deze regering opnieuw mensen verder van de arbeidsmarkt duwt, terwijl zij hen net zouden moeten helpen om er een plaats op te vinden.
- Deze bijdrage verscheen eerder bij Knack.
